کودکانی که به ما اعتماد ندارند | Drzzone
چگونه اعتماد کودک را در کلاس زبان جلب کنیم؟| DrZzone
اعتماد کودک به معلم یکی از پایه‌های مهم شکل‌گیری یک رابطه آموزشی سالم است. وقتی کودک احساس کند معلم او را می‌بیند، حرفش را می‌شنود و در موقعیت‌های مختلف رفتار قابل پیش‌بینی و منصفانه‌ای دارد، احتمال بیشتری دارد که در کلاس مشارکت کند، سؤال بپرسد، اشتباه کند و دوباره تلاش کند.
در مقابل، کودکی که نسبت به معلم یا محیط آموزشی احساس بی‌اعتمادی دارد، ممکن است از صحبت کردن، شرکت در فعالیت‌ها یا حتی برقراری ارتباط با دیگران اجتناب کند. البته هر رفتار کم‌حرف، خجالتی یا مقاومتی به معنای «بی‌اعتمادی» نیست. معلم باید به جای برچسب زدن به کودک، رفتار او را در طول زمان و در موقعیت‌های مختلف مشاهده کند.
در کلاس زبان، این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چون یادگیری زبان معمولاً به تعامل، صحبت کردن، بازی، مشارکت و آمادگی برای اشتباه کردن نیاز دارد. اگر کودک از قضاوت شدن یا واکنش معلم بترسد، ممکن است فرصت‌های زیادی برای یادگیری را از دست بدهد.
چرا بعضی کودکان به معلم اعتماد نمی‌کنند؟
بی‌اعتمادی کودک معمولاً یک علت واحد ندارد. ممکن است نتیجه مجموعه‌ای از تجربه‌ها، ویژگی‌های فردی و شرایط محیطی باشد.
۱. تجربه‌های منفی گذشته
کودکی که قبلاً با تنبیه، تحقیر، مقایسه شدن یا نادیده گرفته شدن مواجه شده است، ممکن است در ارتباط با معلم جدید محتاط‌تر باشد.
گاهی حتی یک تجربه ناخوشایند می‌تواند باعث شود کودک برای مدتی نسبت به موقعیت‌های مشابه گارد داشته باشد. مثلاً اگر قبلاً به خاطر اشتباه در پاسخ دادن جلوی دیگران خجالت‌زده شده باشد، ممکن است در کلاس جدید هم از جواب دادن خودداری کند؛ حتی اگر معلم جدید کاملاً متفاوت رفتار کند.
۲. تفاوت‌های فردی و شخصیتی
همه کودکان با یک سرعت وارد رابطه نمی‌شوند. بعضی کودکان خیلی سریع با معلم ارتباط می‌گیرند و بعضی دیگر برای احساس راحتی به زمان بیشتری نیاز دارند.
کودک کم‌حرف ممکن است مدت زیادی مشاهده کند و بعد وارد فعالیت شود. بنابراین بهتر است معلم تفاوت بین «نیاز به زمان» و «بی‌اعتمادی» را در نظر بگیرد.
۳. شرایط خانوادگی و اجتماعی
گاهی رفتار کودک در کلاس فقط مربوط به کلاس نیست. تغییرات مهم زندگی، تنش‌های خانوادگی، مشکلات ارتباطی یا احساس ناامنی در محیط اطراف می‌تواند روی رفتار و تعامل کودک اثر بگذارد.
البته معلم قرار نیست علت تمام رفتارهای کودک را پیدا یا تشخیص‌گذاری کند. وظیفه او این است که تغییرات رفتاری را جدی بگیرد و در صورت نیاز، با والدین و متخصصان مربوطه همکاری کند.
۴. تجربه‌های قبلی با معلمان
کودک ممکن است قبلاً با معلمی کار کرده باشد که سبک آموزشی یا ارتباطی متفاوتی داشته است. به همین دلیل، ممکن است مدتی طول بکشد تا متوجه شود معلم جدید چه انتظاراتی دارد و آیا می‌تواند به او اعتماد کند یا نه.
در این شرایط، پیش‌بینی‌پذیری بسیار مهم است. کودک باید بتواند به مرور بفهمد که معلم چگونه واکنش نشان می‌دهد، قوانین کلاس چیست و در صورت اشتباه چه اتفاقی می‌افتد.
نشانه‌های احتمالی بی‌اعتمادی کودک در کلاس
هیچ‌کدام از رفتارهای زیر به تنهایی ثابت نمی‌کنند که کودک به معلم اعتماد ندارد. اما اگر چند مورد به صورت مداوم و در موقعیت‌های مختلف دیده شوند، ارزش بررسی بیشتری دارند:
خودداری از بیان احساسات، نیازها یا مشکلات
مشارکت بسیار کم در فعالیت‌های کلاسی
اجتناب از تعامل با معلم
نگرانی شدید هنگام پاسخ دادن یا اشتباه کردن
مقاومت مداوم در برابر فعالیت‌های مشترک
واکنش‌های دفاعی نسبت به بازخورد
کناره‌گیری از گروه یا همکلاسی‌ها
تغییر ناگهانی در مشارکت یا رفتار نسبت به گذشته
نکته مهم این است که ساکت بودن همیشه به معنای بی‌اعتمادی نیست. بعضی کودکان ذاتاً آرام‌ترند و ممکن است با وجود رابطه‌ای امن با معلم، کمتر صحبت کنند.
به همین دلیل، بهتر است معلم به جای تفسیر سریع رفتار، الگوی آن را بررسی کند.
چگونه اعتماد کودک را در کلاس زبان جلب کنیم؟
اعتماد معمولاً با یک گفت‌وگوی خاص یا یک فعالیت جذاب ایجاد نمی‌شود. اعتماد بیشتر حاصل مجموعه‌ای از تعاملات کوچک و قابل پیش‌بینی است.
۱. به قول‌ها و قوانین خود پایبند باشید
اگر به کودک قولی می‌دهید، تا حد امکان به آن عمل کنید.
مثلاً اگر گفته‌اید بعد از تمام شدن فعالیت، نوبت بازی است، بدون دلیل موجه برنامه را تغییر ندهید. همین رفتارهای ساده به کودک پیام می‌دهد که حرف معلم قابل پیش‌بینی است.
از طرف دیگر، اگر شرایط تغییر کرد، بهتر است دلیل آن را کوتاه و شفاف توضیح دهید.
۲. قبل از قضاوت، گوش کنید
وقتی کودک ناراحت، عصبانی یا بی‌حوصله است، همیشه اولین واکنش نباید اصلاح رفتار باشد.
گاهی یک جمله ساده مثل:
«می‌بینم امروز یه چیزی اذیتت کرده.»
می‌تواند فرصت گفت‌وگو ایجاد کند.
گوش دادن به کودک به این معنا نیست که معلم باید با تمام رفتارهای او موافق باشد. می‌توان احساس کودک را پذیرفت و هم‌زمان برای رفتار او حد و مرز مشخص کرد.
۳. موفقیت‌های کوچک را ببینید
اعتماد فقط از طریق تعریف‌های بزرگ ایجاد نمی‌شود. گاهی توجه به یک پیشرفت کوچک اثر بیشتری دارد.
به جای اینکه فقط بگوییم:
«آفرین!»
می‌توانیم دقیق‌تر بگوییم:
«این بار خودت جواب رو پیدا کردی.»
یا:
«دیدم با اینکه اولش سخت بود، دوباره امتحانش کردی.»
این نوع بازخورد به کودک نشان می‌دهد که معلم واقعاً تلاش او را می‌بیند.
۴. اشتباه کردن را امن کنید
کلاس زبان جایی است که اشتباه کردن بخش طبیعی یادگیری است. اگر کودک احساس کند هر اشتباه با خنده، سرزنش یا واکنش منفی روبه‌رو می‌شود، احتمالاً کمتر داوطلب پاسخ دادن خواهد بود.
معلم می‌تواند با واکنش طبیعی به اشتباه، این پیام را منتقل کند:
اشتباه کردن به معنای ضعیف بودن نیست؛ بخشی از مسیر یادگیری است.
به‌خصوص در کلاس‌های زبان، این موضوع برای فعالیت‌های گفتاری اهمیت زیادی دارد.
۵. قوانین کلاس را شفاف و منصفانه نگه دارید
محیط امن به معنای کلاسی بدون قانون نیست.
اتفاقاً کودکان زمانی احساس امنیت بیشتری می‌کنند که بدانند چه انتظاری از آنها وجود دارد و قوانین برای همه تقریباً به یک شکل اجرا می‌شود.
قوانین بهتر است کوتاه، روشن و قابل اجرا باشند. همچنین بهتر است پیامد رفتارها از قبل مشخص باشد و معلم در لحظه عصبانیت، قانون جدیدی اختراع نکند.
۶. کودک را مجبور به صمیمیت نکنید
یکی از اشتباهات رایج این است که معلم می‌خواهد خیلی سریع با کودک صمیمی شود.
ممکن است معلم فکر کند:
«من که باهاش مهربونم، پس چرا هنوز با من راحت نیست؟»
اما اعتماد زمان می‌خواهد.
کودک لازم نیست در همان جلسه اول درباره احساساتش صحبت کند یا با معلم رابطه‌ای بسیار صمیمی داشته باشد. گاهی حضور آرام، محترمانه و ثابت معلم در طول چند جلسه، خودش مهم‌ترین عامل اعتمادسازی است.
۷. از علایق کودک به عنوان پل ارتباطی استفاده کنید
علاقه کودک به فوتبال، نقاشی، حیوانات، بازی، موسیقی یا هر موضوع دیگری می‌تواند شروع خوبی برای ارتباط باشد.
لازم نیست هر بار گفت‌وگوی طولانی داشته باشید. یک سؤال کوتاه درباره موضوع مورد علاقه کودک یا استفاده از آن در یک فعالیت کلاسی می‌تواند نشان دهد که معلم فقط به «عملکرد درسی» کودک توجه نمی‌کند.
آیا باید هر روز پنج دقیقه با کودک صحبت کنیم؟
ایده اختصاص دادن زمان کوتاه و منظم برای ارتباط فردی می‌تواند مفید باشد، اما نباید آن را به یک قانون قطعی تبدیل کرد.
این‌طور نیست که اگر معلم دقیقاً روزی پنج دقیقه با کودک صحبت کند، حتماً اعتماد ایجاد شود.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، کیفیت و استمرار تعامل‌ها ست.
یک لبخند، سلام کردن با توجه، پرسیدن یک سؤال کوتاه، شنیدن حرف کودک، تشویق یک تلاش کوچک یا حتی واکنش آرام در یک موقعیت دشوار، همگی می‌توانند در طول زمان به ایجاد رابطه‌ای امن کمک کنند.
در کلاس‌های شلوغ، همین ارتباط‌های کوتاه اما مداوم می‌توانند بسیار ارزشمند باشند.
اعتماد یعنی کودک همیشه مطیع باشد؟
نه.
گاهی تصور می‌کنیم کودکی که به معلم اعتماد دارد باید همیشه همکاری کند، مخالفت نکند و هر چیزی را که معلم می‌گوید بپذیرد. اما رابطه امن لزوماً چنین شکلی ندارد.
ممکن است کودکی که به معلم اعتماد دارد، اتفاقاً بگوید:
«من این بازی رو دوست ندارم.»
یا:
«من این سؤال رو بلد نیستم.»
یا حتی:
«امروز حوصله ندارم.»
این رفتارها می‌توانند فرصت‌هایی برای گفت‌وگوی سالم باشند. هدف اعتمادسازی، ایجاد اطاعت کورکورانه نیست؛ هدف ایجاد رابطه‌ای است که کودک بتواند در آن، در چارچوب قوانین کلاس، احساسات و نیازهایش را بیان کند.
اگر کودک همچنان اعتماد نکرد چه کنیم؟
گاهی با وجود تلاش‌های معلم، تغییر رفتار کودک سریع اتفاق نمی‌افتد. در چنین شرایطی بهتر است به جای فشار آوردن، الگوی رفتار کودک را در طول زمان بررسی کنیم.
اگر کناره‌گیری، پرخاشگری، ترس، اضطراب یا مقاومت کودک شدید و مداوم باشد، روی یادگیری و روابط او تأثیر قابل توجه بگذارد یا مسئله‌ای مربوط به ایمنی و سلامت او مطرح باشد، بهتر است موضوع با والدین و در صورت نیاز با متخصص مربوطه در میان گذاشته شود.
معلم نقش مهمی در حمایت از کودک دارد، اما قرار نیست نقش روان‌شناس یا درمانگر را بر عهده بگیرد.
یک تمرین ساده برای معلم
در پایان هر جلسه، فقط یک سؤال از خودتان بپرسید:
«امروز من چه کاری کردم که این کودک احساس کند دیده و شنیده شده است؟»
ممکن است جواب خیلی ساده باشد:
یک بار بدون قطع کردن حرفش گوش دادم.
وقتی اشتباه کرد، تحقیرش نکردم.
تلاشش را دیدم.
به قولی که داده بودم عمل کردم.
وقتی ناراحت بود، قبل از قضاوت کردن، دلیلش را پرسیدم.
همین رفتارهای کوچک در طول زمان تصویر کودک از معلم را شکل می‌دهند.
جمع‌بندی | DrZzone
اعتماد کودک به معلم یک اتفاق ناگهانی نیست؛ بیشتر شبیه رابطه‌ای است که در طول زمان ساخته می‌شود. ثبات، احترام، گوش دادن، بازخورد مناسب و ایجاد محیطی امن می‌توانند زمینه این اعتماد را فراهم کنند.
در کلاس زبان، اعتماد اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چون کودک برای صحبت کردن، بازی کردن، مشارکت و حتی اشتباه کردن باید احساس امنیت داشته باشد.
در DrZzone تلاش می‌کنیم درباره همین موقعیت‌های واقعی کلاس صحبت کنیم؛ موقعیت‌هایی که شاید در کتاب‌های آموزشی کمتر به آنها پرداخته شود، اما بخش مهمی از تجربه روزمره یک معلم کودک و نوجوان هستند.
گاهی پشت یک کودک ساکت، یک تجربه ناخوشایند وجود دارد؛ گاهی فقط یک شخصیت آرام؛ و گاهی هم مسئله‌ای که نیاز به توجه بیشتری دارد.
کار معلم این نیست که در اولین قدم همه‌چیز را تشخیص دهد.
کار او این است که ببیند، بشنود، عجله نکند و رابطه‌ای امن و قابل پیش‌بینی بسازد.
